*Bugay na beerus ni, dinali na an laptop ko. Mala, ano pa kayan, bigla sanang wara su laog, nadali baga pati su nobela ko. kawasa kayang dai lamang akong back-up, mayo akong para-plan-B, dai ako tuod, sa subra gayod bilib ko sa sadiri ko, ngunian, mala ni, sa pagkakuban ko ngani ni dai ko na magirumduman su file name kan diputa, ano na daw pati ‘tong nobelang ‘to, dai ko na lamang nakabangaan su tinimpla kong pekeng kape na para ngani ganahan kuta na akong magsurat, kisira diit sana ngani kuta, diit diit sana, masain man yan, pangit baga an pirit o bigla, kaya diit sana sa mga hinabunan na oras sa siring na katangaan, mala ning kape, peke na ngani, malipot pa, pareho na ka’ning laptop, mayo nang kwenta.

**Importantehon an mga kontrabida sa nobela, arog ngani kaining beerus, dai dapat sinda pig-iismol, dawa gurano pa sinda kasadit, lalo pa ngani gayod kun dai na sindang nahihiling. May espasyo sinda sa kinaban, kaya nagkainteres ako sa mga negatron, gusto ko sindang pag-adalan. Gusto ko nganing magcontact tracing nin mga negatron, gusto kong aramon kun an negatron makarani sa proton, kun mauulakitan an proton kan negatron, tas magigin pareho sindang negatron o an parehong negatron pag nagranihan matransporm bilang mga proton? Gusto kong i-mapping an mga tsismusa kan banwa, mga kultural na kayamanan sinda, dai matatawadan an kapangyarihan mangraot nin kapwa tawo. Gusto ko man i-quarantine ngani ma-isolate an mga pa-fall, two-timers, saka ibali na idtong mga hopeless romantic, mantang naghahalat sinda nin bulong kan hilang kan metaphoric heart, mas suno ko an metaphoric heart kaysa sa heart lang, mayong kwentang an organ na nagpapump lang ki dugo.

***Kasubago pa sana, dai pang gayo nahaloy, nahiling ko sa FB an sarong lalaki na luto-luto hali sa laog kan harong kaini an sarong plat TV pasiring sa kahampang na kanal kun sain kaini pigsalya su plat TV. Sabi kan voice over, dai na daang matino-tinong nadadalan an lalaki, kaya ngani nagdesisyon na sana ining iapon na an plat TV nya. Ano kaya kun isalya ko naman sana ining laptop kong ini sa kanal?

****Sa ngaran kan mga byahe urog na kun kaiba ka—Sa ngaran kan mga layas na burak sa gilid kan tinampo-—Sa ngaran kan mga naghali, dai na mauli—Sa ngaran kan mga dai pigsimbag na hapot—Sa ngaran kan gabos na pangaran kan kulog—Sa ngaran kan mga litratong kataid taka—Sa ngaran kan espasyo sa pagultanan ta—Sa ngaran mo— na pirming yaon sa isip ko sa puso ko—

*****50% kan rawitdawit hali sa kun pano kinawatan kan parasurat an tataramon, internal na estraktura ini o kun bado, pan-ibabaw ini, dangan 50% kaini, hali sa kun pano nagguno an parabasa nin bagong pananaw sa buhay, ini an eksternal na estraktura o kun sa bado, pan-irarom ini, diyan pa sana an imahen magigin metapora.

******Pasigwado akong marhay, mala ni ano nangyari sa dipuag na laptop na ni, mala sana baga talagang isalya ko ni, sa ngaran kan mga nagpundong negosyo o nawarang nobela ta kan beerus ngani— iiba naman an predjider ni Tya Belen, ta garo baga nabeerus naman, ta dai naman sana baga naglilipot, ta kan sarong semana pa ngani gayod ko na gayong balik-balik ki Tya Belen, sabihan ko ngani kuta na, Tya Belen may namamalisyahan na baga po ko saimo, nagdadangadang pa sana ngani ko, mayo tulos an pigsasabat mo sako? Aram mo pating gayo an hanap ko, Tya Belen, parahula ka tabi Tya Belen? Kun iyo, pahagadi daw tabi ako nin duwang numero, itaya ko lamang atyan sa jueteng, pang Happy Horse lamang kuta Tya Belen. Kundi mayo yelo, dai nagtataragas, baana yan predjider na an dimalas, daing pakinabang. Sa tutuo lang haros pa sana kumurahaw ako kan Domingo, kan biglang nawara an buhay kan laptop na ni, kala ko lamang lowbat lang. Dipukal ta na beerus palan. Baana naman yan, an laptop ko na sana ngani an pirmi kong kaulay, madededo pa, sabagay, buhay man kuta, mayo man laog. Ano daw an pagmati kan mayong laog? An predjider ni Tya Belen mayong laog na lipot, an laptop ko mayo nabg laog na files. Sabagay, mas marhay man gayod an predjider saka laptop, ta ano man kaan, mga bagay sana man, mas masupog gayod an tawo daing laog. Arin daw an mas masupog an daing laog na payo o daing laog na puso? Kan suodma ko pang piggigirumdom kun ano su nobela ko duman sa laptop ko, ano daw pati ito, kisira kuta na si file name lamang magirumduman ko, ta kun magkataon, baad padikit-dikit ko magirumduman an laog kan nobela. Ano daw kun lingawan ko na sana to. Total dai ko naman sana nagigirumduman. Garo pati magayon isurat an nobelang daing laog. Mga bagay sa kinaban na daing laog an inobela ko. An pinaghalian kan nobelang daing laog. boteng daing laog, opisinang daing laog, restawran na daing laog, simbahan na daing laog, pitakang daing laog. Kadakol-dakol daing laog sa dipuag na kinaban na ni.

*******Nagpupulso an parasurat sa banwa, dai sana ini minasurat base sa imahinasyon kaini, kun kontrabida an sarong politiko sa pasali, kun tutuo pigtawan oras kan parasurat bilugon, igwa ining karapatan ngani magin maraot. Dai naipipirit an karakter sa pasali man o sa tutuong buhay.

********Gradwar ka na ngunian edi wow. Pag nakua mo na diploma mo na pigsakitan mo tas basahon mo, pangaran mo saka si tinapusan mo sana man na kurso an nakasurat duman, mayong iba.Dai duman pigsurat su gabos na sakripisyo kan magurang mo ngani magkadiploma ka lang, isasabit iyan na diploma na iyan sa sala nindo karaya kan mga arualdaw tinitingag arog ni Amang Dyos na nakabitay sa krus, an non-stop na nagdadalagan na orasan, saka an nerbyos na naglalakaw na mga aldaw nin kalindaryo.Dai dyan pigsurat an tropa mo na intindido ka dawa an ugali mo kasing kanos kan pagmumukha mo, Dai dyan pigsurat an mga bangging daing turog kakagibo kan mga papel sa requirement kan titser mo sa minor subject na naghahalusinate na major an subject nya.Dai na dyan pigsurat an thesis na minagic mo an data. Dai na dyan pigsurat su gabos na extra rice na pigpadagdag mo o si libreng sabaw sa karihan sa luwas.Dai dyan pigsurat su mga pangaran kan klasmayt mo na iyo an pinakamaoogma sa online graduation kasubago, ta dai baga kamo nadalian ta long cut baga an pigsusog nindong dalan.Congrats. Magin maogma. Magin matino ka na tawo! Kun may pagkakataon magtukda ka, kaipo ka kan nasyon, kan Bikol, kan barangay, kan pamilya mo! Magin mas marhay na tawo ka man lugod kaysa sa dati!

*********Hikap akong nagbaba dawa matanga, kun magkataon kaya na makamata an lord, sipaon ako, pagka-agang-pagka-aga, sain ako pupuruton kayan kun siring, kaya pakintid ako nagbaba ta mala sana nganing ituron ko an mga bitis, itugot na an mga kamot an iwalat sa daga, ngani iyong an lumakaw, mas may tiwala ako sa mga kamot ko kaysa sa mga bitis, pailalayog pirmi ining mga bitis, alagad, ano na sana palan sasabihon kan mga tambay kan San Antonio, na para nakainom pa sana, suruwi na tulos maglakaw, maluya.Dawa solo ako sa ikatulong kamurawayan, garo sana pirming may pistahan digdi sa baba, garo sana tinangis. Pano man magtururog an tawo kun bukas pirmi an Lugaw Republik sa tuo, stop-over kan mga byaherong pasiring sa Tinambac. Dai ako ngunian malugaw, nganing giraray malumay, binalyo ko an tinampo, nganing mahingawan lamang kan Angel’s, tambayan kan mga love birds kun banggi, sabi ko ate pabakali daw tabi akong burger. Idubli mo an cheese. Ay, intirong hurungko si ateng burger lady, inutro ko an order ko, ate mabakal man po burger itong may cheese, paki lagan man po ketsap, itong maharang, ay bumalik na sana daa ako atyan, break nya daa ngunian, ay ngunian ko lang aram may recess man palan sa Angel’s, now I know, pasensya na po ate, pigsupalpal nya ako, ano daang ate, mas gurang pa daa an pagmumukha ko saiya, saka may pangaran daa sya, Olga. Ay sorry Ate Olga.

**********Nag-abot na an limonsitong mayong issue, mayong angst, basta limonsito daa syang nag-abot, kaya itrato daa sya bilang limonsito. An dai nya aram, second choice lang sya, pano, an hinahanap ko talaga, sampalok, ngani dai mapungaw si turugnon na bonsai na sampalok na taga-Pili. Pero dai ko saiya sasabihon baka mag-usbong an limonsito, imbes na proud syang magin limonsito, mag-arog-arog pa ini sa rambutan o dragon fruit na nagdidisguise bilang kakaibang cactus, pagpigsabi ko sampalok an gusto ko mag-disguise man ini bilang sampalok, dai baga pigpipirit an pag-aalaga, an pagpapadangat. Kaya dai ko lamang iyan i-oopen an topic na iyan saiya saka baad mag-isturyahan na sana an limonsito saka sampalok, pareho man baga sinda taga-Pili baad magpinsan pa ngani sinda, pareho baga pati sindang maalsom, habo ko nin may ibang sweet digdi sa harong, iyan na sana nganing sweetness na yan an igwa ako, magkakaigwa pang karibal. Kaya an inot na requirement kun maistar digdi, dapat maalsom o mapait ka arog kan pirmi kong pigtitimplang true coffee habo ko kan fake na kape, dakulon na akong fake students and fake friends para magdagdag pa o kan pigsanlag ko hasta nagmusing na bagas.An totoo, pirmi kong pig-iisip kun tayo ako yaon sa agricultural university, ano man baya an agricultural sako, pero kun iisipon bako man ako plastik, at least kun ibabasura ako ni Ligaya duman nya ako iaapon kaiba kan mga natural, kan mga nalalapa.Misplaced ako sa university, dai priority an hilig ko, bakong priority an tataramon saka literatura. Baad kaipo ko maglipat, sa ngunian baad pa sana man. Talingkas baga ako, saka limonsito akong dai kaipo magdisguise bilang sampalok.

***********Dai buot sabihon, ta dai ako nagtataraman, mayo ako aram.

************Mamunduon ako ngunian na aldaw. Pero habo ko na may maka-isi na mamunduon ako. Uya ako sa rooftop, nagsisinarom ngunian, kaiba ko ining mga sinablay na kinulang nin init kaya sagkod ngunian dai pa mara, kun dai kuta nag-iirinutan sa saro-sarong CR an mga boarders na an aram ko mga aldawan sa bagong bukas na Angena na iyo an nagsangli sa nasulong LCC, kuta na mas naamay-amay su pagkarigos saka pagsablay kan mga hinubaan-nilabahan, kuta na dai sinda na huri paglaog, kuta na mayo kaltas an saindang sweldo. Nagtatagasarasalingoy ako ta baad makasabit naman ako sa alambre kaining antena kan Farm Radyo, dakol na beses nabubuta ako kan mga alembreng ini, kaya kun dai ako nakakasabit, nasisigyapot ako. Tanga-tangahon pati ako.

*************Pigpaparahiriling ako kan mga tawo sa Extreme, nagrerenta sa baba kan b-house, madali ko na ngani sindang haputon kun tano sinda natataraka pag mina-agi ako, ngunian pa sana kaya sinda nakahiling nin pogi? An totoo, naweweirduhan sinda sako, an hulay kaya ninda ako lang an boarder na solo sa kwarto, an dai ninda aram dai ako solo. Iba kaya sa alpog, ipis o lawa na mga kaiba ko sa b-house, kaiba ko man an kadakol na mga karakter kan mga libro ko, arualdaw, barubanggi, saro-saro ko sindang kinakaulay, an kwarto ko talaga an may pinakadakol na lalang sa b-house na ini, dawa pagsararuon pa an bilang kan gabos na yaon sa kwarto kan b-house, dai lamang maantos an bilang ninda sa kun pira kami sa kwarto, dai ko pa ngani dyan pigbabali sa bilang ko an kalag na nagtatagabisita sako. Nagdadakol naman an mga masitas ko, an blue ternate na an burak pang tsaa ko, an rosemary na naghihinagdan, an orchids na mga daragian, an binonsai na sampalok na ngunin katropa na an magkambal na limonsito. Pero an pinakapaborito ko sa mga kaibahan ko iyo an mga ukit-kurit-pinta, nakakarelate ako sainda, pano may mga issue ako sa iba, an mga libro halimbawa, manriribok na ngani, dai ko pa maespeling an mga attitude, an mga masitas man mga daragian, magutom-mapaha sanang dikit na panahon, mausbong-matalikod tulos-tulos. Iba an mga ukit-kurit-pinta, tuninong sinda, alagad hararom. Maogma ako kan Nidea, Gomez, Gerero, Prestado, Mariquit, Reyta, saka an nag-abot ngunian na aldaw an Asas.

**************What drives you? Bako sakuya an hapot. Hapot an kan Shell pirang taon na an nakaagi. Parehong hapot an buot kong haputon sa sadiri bilang nagtatagasurat.Napapapundo ako kun nadadangog an siring na hapot. May kun ano ta kaipuhan kong pumundo, dawa madali sana. What drives you? Ano ta ginigibo ko, an ginigibo ko? OA na kaya sakuyang kun sususugan ko an hapot kan Nescafe na para kanino ka bumabangon? Na garo baga tawo sana an pwedeng rason o motibasyon nganing magbuhat sa higdaan. Dai daw baya pwede na an rason nin pagbuhat an buhay mismo na buhay sa siring na aldaw? O an aga mismo an rason, ta iba baga an kinaban kun aga pa asi, pag-udto na iba na an mood, bako? Iyo man baga ngani kun hapon, lalo naman kun tuyong banggi. Mas mabuot an kinaban kun aga pa, kaya pirmi kong pigmamawot makamata nin mas amay.What drives you? Hapot ini sakuya kan nag-apply ako nin scholarship sa sarong unibersidad sa Naga. Sabi ko nyako, childhood dream ko pano an pagtukdo, buot kong matupad an childhood dream na ini. Kan aki pa ako, pig-aarapod ko saro-saro an pangaran kan mga kakawat ko na pigsurat ko hali sa lumang itom na nutbok ni Papa. Jr? Present. Glenn? Present. Nelson? Present. Rolly? … Rolly? …. Rolly? … Mayo pa si Rolly, baad dai makakabali sa kawat ta ta pigsugo ni Gurang Lucio na bahugon sagmaw an mga orig saka pighahalat lang to matapos ni Gurang Gloria ta mapabakal baga daa tong tawyo, sa gabos man na oras ta ngunian pa naubusan tawyo si Gurang Gloria, ata nang bilog an bulan ngunian magayon magharapagan.What drives you? Pirang beses nako paikot-ikot sa quadrangle kan cbsuah pag Domingo dara an adventure, syempre, yaon lang si Joma, assistant, ta masakit nang makabudal baka, baka-ipa-preso ako kan mga animal lovers. Hilong-hilo nako kakabalik-balik sa quandrangle, tuom-tuom ko na kun nuarin mawala o natuo o kun mabreak, pero dai pa ako pigtutugutan magdrayb sa tutuong tinampo, maluya pa daa an buot ko. Sayang dakol akong duduman kun magkataon makadrayb nako.What drives you? Minsan na adik ako sa pinta. Kun ano-ano na sana baga an mga pigkurit ko. Urig, kambing talapang, zebra, tigre, buaya pero an pinakamaurang kong nakukurit, tsinitang aswang. Chubbying singlit na aswang, inda sana kun may matakot man kaining huggable aswang kong ini. Tapos, inda ta nagsawa na sana baga ako, sa ano man na ginigibo ko sa buhay, ini siguro an iniiwasan ko, an magsawa.What drives you? Tano ako nagsusurat? Taon-taon hinahapot ako kan senior high school sa interview kun tano ako nagsusurat. Iba-iba an simbag ko, sagkod kaya ngunian, yaon pa sana ako sa pagbisto kan sadiri kong boses, ta dai pa ako sigurado kun tama baya ining mga sinusurat ko, ta garo too personal na ngani, alagad inaaling ako kan ideya na an personal, kolektiba, an pagsurat tutuo minapuon sa sadiri, alagad, dai kaipuhan na magtapos sa sadiri man giraray, pirmi ining paluwas, pailuluwas, dai nakakamugtak an kalag, kaya ngani that which is personal, is universal. Basta. Basta an sigurado ako, maugma ako pag nagsusurat ako.

***************An puso daing kahulugan pwera sa pagpa-pump nin dugo, hasta gibuhon mo ining metapora, dyan pa sana ini mahuhulog sa dapat nyang kahulugan.

naghanap
uniberso
an kinaban

naghanap
kinaban
an banwaan

hinanap 
ko an
puso mo

uniberso.

Dai mo ako
paghilingon
na arog kaiyan—

natutunaw ako.

Sige game, payt, aminon ko na kaidto pang panahon, dakol nang naglihis na taon, (sa halipot na tataramon) haloy na, pangaturugan ko na an magin fellow kan UP National Writers Workshop, kaya kaidto pa man, ginibo ko na talaga an gabos ngani sanang mapauswag kun anuman na kakayahan sa pagsurat an igwa ako. Kaya pwede nanggad sabihon na kabilugan kan sarong pangaturugan an pagkakapili sakuya bilang saro sa mga fellow kan 58^th UP National Writers Workshop. Saro ining ekspiryens na nungka ko malilingawan sa bilog kong pagkabuhay.

Sa sarong punto kan buhay ko, nagin malinaw sakuya na dakulon na an nagsusurat sa Filipino saka sa English sa Pilipinas, baad magsuruksukan na kami, kun makiki-ayon pa man ako sainda, kaya sabi ko masurat ako sa Bikol, sa sakuyang daga saka an sakuyang tataramon, ano pa man, Bikolnon baga ako, taga-Bikol, an rehiyon kan mga pararawitdawit. Sa daga mi, garo haros gabos baga nagrarawitdawit. An karahayan kaini, dakulon an nagsasaysay kan agi-agi kan mga Bikolnon, alagad an saro sa mga kadipisilan iyo na kun pano magin iba sa ibang mga pararawitdawit, kaya pirmi dapat alisto asin pirming tinatais an panurat. Kadakol an mga pararawitdawit sa Bikol, ta kadakol an nakakamati nin pagkmuot.

Alagad dawa na may pamumurak an Literaturang Bikolnon, hadit pa man giraray si KC, na nagtukaw bilang moderator kan sakuyang session, sabi nya, “sa dami ng tumutula [sa amin] baka, nakasusuka na.” Sa arog kaiyan na kumento kun tano siniseryoso ko talaga an padagos na pagpapakusog kan kapasidad ko na makasurat  nin mga makabuluhang rawitdawit (tula).

Kasabay ng sigasig ng mga manunulat sa Bikol, ang sa tingin ko malay na pagpapaunlad ng kanilang sariling kakayahan sa pagsusulat sa pamamagitan ng pagsali sa iba’t ibang writing workshops, contests, at pag-oorganisa na rin ng sari-sarili nilang mga palihan, halimbawa na nga sa mga ito, ang nabangit ko sa aking poetics na Saringsing Writers Workshop, isang pambansang palihan para sa mga Bikolnon na manunulat na pinatatakbo ng Parasurat Bikolnon.

                Maituturing nga na isa ang UP National Writers Workshop sa mga dahil kung bakit buhay na buhay ngayon ang Panitikang Bikol matapos ito magbigay ng slot para sa mga manunulat mula sa rehiyon kung saan kasama ang Bikol.  Ilan sa mga manunulat na Bikolnon na naging fellows na ng nasabing workshop ay sina: Francisco Penones, Jr., Rody Alano, Rizaldy Manrique, Esting Jacob, Jun Pesimo, Marissa Redburn, Kristian Cordero, Buboy Aguay at Niles Bries.

Karangalan ko ang makasama sa isang linggo ang mga hinahangaang mga manunulat ng bansa at ikinatutuwa ko na mabasa ang aking mga rawitdawit (tula) ng mga kapwa ko manunulat. Sa totoo lang sapat na iyon sa akin, bonus na lamang talaga na mabigyan ng mga payo tungkol sa buhay manunulat, at makakuha ng ilang puna at puri na rin sa mga ipinasa kong akda.

Ang pinakanagustuhan ko ay noon sinabi ng panelists kung ano ang hinahanap nila sa isang akda, parang pagsisiwalat ito ng sekreto na makagagayuma sa kanila hindi lang bilang manunulat kundi mambabasa na rin. Naghahanap halimbawa si Sir Bomen ng kabaliwan ng akda, intensity, at radicalism. Sa kabilang banda prenoblematize ni Sir Charlson kung ano nga ba raw ang socially relevant art? At bakit kailangan ito. Payo niya na alamin kung sino ang intended audience ng akda. Binigyan pansin ni Sir Neil ang kahalagahan ng poetika sa kung paano tinitignan ng manunulat ang kanyang sarili at ang mga tao sa labas nito. Inaasahan daw niya na mas higitan ng mga fellows ang kanilang akda.

Naghahanap naman si Sir Joey ng linaw, lalim at laro sa isip. Dagdag niya pa, may magulo na maayos din naman. Ang mapaglaro ay pwede rin namang mapag-isip. Samantala, sinabi ni Sir Jimmy na trabaho ng wika at ng imahinasyon ang pagsusulat kung kaya’t panghabang buhay na pagtataya ito ng mga manunulat. Si Ma’am Jing naman ang nagbigay halaga sa wika, hindi na raw niya binabasa kung mali-mali ang grammar. Sa akda, hinahanap niya raw ang kapangyarihan ng emosyon. Ang magandang akda aniya, ay isang iyak mula sa puso.

Tinawag ni Sir Vlad na dayalogo ang palihan. Sa palihan kasi, maaari may makuha rin ang panelists mula sa gawa ng fellows. Sa kabilang banda naman, maaari pag-amin ito ng fellows sa mga kalabuan sa mga bahagi ng sariling proyekto at paghingi ng mungkahi kung paano mapapabuti ang gawa.

Nag-iwan ng maraming tanong Si Amang. Nasabi mo ba ng mabisa ang iyong mga salita? Nasabi mo bang nangangahas ka? Ano ang babaguhin mo sa mundo? Ano ang nais mong isulong? Ano nga ba ang silbi ng binabasa? May ambag ba ito sa dangal ng bansa o pagsulong ng nawawalang identidad ng bansa? Sabi naman ni Sir Butch na magsulat ng may ambisyon, magsulat na mas higit pa kaysa sa sarili.

Hamon naman ni sir Vin na maging magaling sa mga magagaling. Sabi niya pa na, nagkakaiba-iba ang manunulat sa kung paano sinasabi ang kwento, dapat hindi predictable, sabihin ito sa ibang paraan. Si Ma’am Luna naman, naghahanap ng katinuan. Samantala, ang hinahanap naman ni Ma’am Anna ay ang ambisyon kapwa sa porma at sa tema.

                Nag-fan boy ako hindi lang sa panelists kundi sa co-fellows ko rin, na lahat ay may kanya-kanyang kagalingan sa pagsusulat. Paano ako hindi matutuwa na katabi, kakwentuhan, at katawanan ang mga tulad kong nangangarap na maging mahusay na manunulat ng bansa. Isa sa mga natutunan ko sa palihan libas sa mga nupulot sa sessions, ay buksan rin yung sarili sa mga maaaring matutunan sa mga kwentuhan sa labas ng sessions tulad halimbawa tuwing kakain o iinom. May kakaibang mahika rin para sa akin ang writers’ consultation, Q and A ito, kunsultasyon o ambush interview sa mga piniling panelista, naitatanong kasi dito yung mga bagay na nakakahiyang itanong o sabihin sa sessions ng palihan. Nangyayari sa gitna ng coffee break kaya’t relax mode kapwa ang mga panelista at ang fellows

Minsan naisip ko, ang weird talaga ng pangarap ko, ang maging mahusay na writer, ano nga ba ang  mapapala ko sa pagsusulat ng mga rawitdawit (tula)? Yung bang maging sikat? E wala naman pera sa pagiging sikat e. Kung may pera ba ang maging sikat, sasaya na ba ako? Hindi pa rin. Baka yabang, baka yayabang, pero pangit yun, kasi hindi naman kasikatan, pera o yabang ang dahilan kung bakit ako nagsusulat.             

 Nagsusulat ako dahil may kung anong atraksyon sa akin ang mga librong binabasa ko, sa madaling sabi nahumaling ako sa pagbabasa kaya naging ambisyon ko na rin ang makapagsulat ng libro na makakapukaw sa natutulog ng manunulat sa loob ng mambabasa, para sa akin, sa pagbabasa talaga nagiging manunulat ang tao.

Kaya kung may kapareho akong weird mangarap, yung gusto rin makapagsulat ng libro makakapukaw sa natutulog na manunulat sa loob ng mambabasa, umpisahan muna siguro sa pagbababad sa mga libro. Kasi kapag nagbabasa, tumataas yung taste sa kung ano ang magandang akda.

At higit pa sa mga natutunan, mga bagong kaibigan talaga ang nakuha ko sa 58^th UP National Writers Workshop. At matapos na nga maging fellow, patuloy akong mangangarap na maging mahusay na manunulat at laging hahamunin ang sarili  na magsulat pa ng mga rawitdawit (tula) tungkol at para sa Bikol, makuha an respeto ng mga kapwa manunulat at maging  mas mabuti kaysa sa dati.

Jerome M. Hipolito

Pinatubod ako ninda Papa saka Mama na ispisyal akong aki, alagad dawa arog kaiyan, pirang beses kong pighapot an sadiri ko kun tano man ta pigsasabi iyan ninda Papa saka Mama sakuya ni dai ko ngani nahihiro an tuo kong kamot, pano ako nagin maswerte pigpaparasugutan ngani ako kan mga  tropa ko ta payoy ngani ako.   

Alagad siryuso sina Papa saka Mama na swerte daa ako, lalo na sa nigusyo kaya bilog na an tiwala ko sa sadiri ko dawa kan aki pa ako, kaya dai ko lamang pigtutumuyan an mga tropa kong nagngingirisi sakuya, sa buot ko sana, labot ko man saindo, basta para sakuya dai kakulangan an dai ko nahihirong kamot, urog pa na an gurit sa duwang palad ko tanos, garo linya na piggurit sa sakuyang mga palad, magian daa an palad ko sa kwarta. May parahula ngani na nagsabi sakuya na an kwarta ko daa puti, hadi.

Ulay ko gabos na aki, pareho an paghiling sa kinaban. Ulay ko kaidto, dai ako iba sa iba. Tapos sarong aga, mantang nakasakay sa dyip pasiring Naga, ta ma-iskwila, pighapot ko an kataid ko, kun nahihiling nya man kun pano nagbabagong bulos an drayber, asin kun pano kaini nasasanglian an bado nya puon sa ordinaryong t-shirt hanggang sa bado kaining pandigma matapos sanang pilditon an sarong pildutan sa inutan kan dyip na minamaniho nya, nagmamaris-maris an kulor kan bado kaini, na sa mga pasali sana sa TV nahihiling arog kan Utra Man. Tapos napatulala si aking kataid ko, tapos, abad-abad, nagsangli na ini nin tukawan, sa may harayo sakuya. Maraot na an hihilingon sakuya,an isip siguro kaidto, nabubua na ako, kaaki-aki ko pa.

Ano man magigibo ko, iba an kinaban an nahihiling ko, sa kinaban kan nahihiling kan iba, sa kinaban na nahihiling kan mata ko, kaya kong kontrulon an ispid kan dyip na nasasakayan ko, nababasa ko an isip kan mga pasahiro, may mga sadiri ining drama, iniisip, minamawot, mililingawan, o hinidigaw, kontradiba an mga drayber na nakakasabay kan nasasakayan kong dyip, saka tagasunod ko sana an drayber na kaipuhan kaining inutan an ibang dyip, ta ini an pigsusugo ko saiya, garo ako an bida na kinukontrol an sinasakayuan kaining robot.

Tapos hinapot ko an mga kaisturyahan ko sa iskwilahan kun may mga nahihiling man sinda kan siring sa mga nahihiling ko, urog na kun mayo man ako gibo, kun nakatanga sana ako, tapos na araman ko, mayo, mayo sindang ibang nahihiiling. Duman ko naaraman, dai boring an kinaban ko, iba sa sinasabi sakuya kan ibang tawo.

Yaon sa laog 
kan This PC na ini
an Desktop folder

Yaon sa laog
kan Desktop folder
an Rawitdawit folder

Yaon sa laog
kan Rawitdawit folder
an puso folder

Mayong puso
an laog
kan puso folder

Mayong laog 
na puso
an puso folder.

An segundo
kun kaulay ko 
ika nagigin--
minuto
oras
aldaw
semana
bulan
taon
dekada
buhay.

An pinakamagayon na agihan iyo an pasiring saimo.

Nadalan ko sana kun sain na pasali, tibaad mantang sakay kan nagdadalagan na bus o mantang naipit sa halabang pila kan sarong pampublikong opisina, mayong natatandaan nin iba sa linya na ini, sabi daa, “you have made a monster, now it’s time to feed it”. Guminibo ka nin asbo, ngunian oras na nganing bahugon ini. Kita an naggigibo kan sadiri ta man sanang asbo, ining asbo na ini, paslo, pirming guslok, makinakan. Kitang guminibo kan asbo an kaipuhan bumahog ka ini.

May kun anong mahika kun tano nagirumduman ko an linya kan sarong pasali, na dai ko aram kun sain o kun nuarin ko nadalan o kun ano an titulo o kun isay an karakter an nagtaram, saka sa ngunian habo kong aramon, mayo man ako paki-aram kan simbag sa mga ini, an importante sana man sakuya, iyo an natandaan kong linya.

Dati, an ulay ko magayonon an linyang ini na pampatakot sana sa klase ko, sakto kaya pampatakot, lalo pa, natuod naman ako na magin tawo-tawo, arog kun pano ako pigtutukdo kan muro kan kataid kong ina sa dyip mantang kinakaulay an nagpapastidyo nyang ako, sabi daa, hala sige ka kun dai ka magpundo kan parapasali mong iyan, sasakluton ka kan asbong iyan na kataid ta. Sa totoo lang, buot kong burikaton lugod an sakuyang mata, mag-urulwat na an kaipuhan mag-urulwat, ngani na matakot an butalnak na pinapaalo kan saiyang ina, alagad, garo na ako kaiyan mayong ginurangan, garo na ako mayong pagkahirak sa sadiri ko, ako na ngani ining tinapirang sa tuo, tatapirangon pa kan sadiri sa wala.

Imbes na masuya, pig-ako ko na sana lugod an bansag sakuya, “Class I’m Sir Jerome Hipolito, and I am your Sir Monster. Dai ko malilingawan kan nadakop ko sa GC kan klase, an sarong post kan estudyante ko, nagbyabyahe na ako kaidto pabalik sa Calabanga hali sa seminar sa Manila. Sabi daa, nya sa post nya, “the monster is back” sabay delete, na garo baga may pagbabanta sa mga kaklase nya na kun ano daw.

Dai ko hunaon na pwede man ining linya na, “guminibo ka nin asbo, ngunian oras na nganing bahugon ini”,  gamiton sa pagtukdo nin mapaghimong pagsurat, siring na ginamit ni Lorca an dwende sa laog nya o ni Samar an Tianak sa abaga nya, o ni Dante sinda Beatrice, Laura, saka stella bilang mga inspirasyon, o ni Mac Tuzon an girok ngani na makasurat nin mga rawitdawit, kun ako an hahaputon, igwa akong Ligaya, alagad habo kong isipon na ginagamit ko lang si Ligaya ngani makasurat ako, dawa pa yaon si Ligaya, si padangat na pirmi kong pigdudulutan kan mga burak na tataramon, may pagtubod ako na igwang siring na asbo na kaipuhan  bahugon ngani na makasurat an sarong nagmamawot magsurat.

Sa katotoohan, dai ako nagtutubod sa mga musa, may pagtubod kaya ako na ginibo-gibo sana sinda kan mga parasurat ngani na may mabasol sinda kun dai sinda nakakasurat nin kun ano, “ay, baana ni, dai ako nakakasurat, dai kaya ako pinapasurat ni padangat, barasulan lang? Sasabihon na may Ligaya ngani may mabasol? Bakong pag nagpapadangat mayong barasulan, An aram ko sa pagpadangat, kun padangat, padangat, mayong pero. Pero ano magigibo ko, trip ninda na may inspirasyon sinda, mayo daang parasaan kan trip. Walang basagan ng trip.

Padangat

Ini sana

an aram ko—

Padangat taka.

Lambang tawo igwang asbo sa laog nya, kaya gabos talaga igwang kakayahan na magsururat, gabos kita mga parasurat, purustahan, kan aki pa ika, dai ikang pundo kakasurat sa lanob nindo, para-as na lamang si Mama mo kakasaway saimo na pumundo na magsurat, padagos ka pa man giraray kakasurat sa lanob, purustahan, pauru-utro mong pigsusog an mga linya, mga imaginary lines na visible, mga curve lines, mga paikot-ikot na linya na garo spring, napiritan ka man gibuhon, sa dai , ta trip ni titser mong panuon an nutbok mo na kulor- kuding, kaipuhan gibuhon, kaya masagin-sagin ka ki Mama mo, na matamlay ka, na garo ka kakalinturahon, marulumoy na naman an puso ni Mama mo syempre, si Mama mo na an masusog kan gabos na linya na ginibo ni titser mo, pagka-aga ugma si titser mo saimo ta may assignment ka, naka-smile ka ta mataas an marka m, purustahan kada may ukasyon, naggibo ka nin surat, surat kamot. I lab u Mama, happy mothers day. I lab u Papa, happy fathers day.  Merry X-mas Ninang, Merry X-mas Ninong, mabisa po (Aram na). Happy Valentines Ligaya, Padangat taka (aram na).

Kaya an hapot bako na, kun pano magin parasurat. Gabos ngani kita parasurat. An hapot talaga iyo na, nuarin ka nagpundo magsurat saka tano ka nagpundo? Saka panoka nakasurat o makakasurat giraray? An isipon mo, iyo na nakasurat ka na, kaya makakasurat ka pa giraray kaiyan. May punto lang kaya talaga sa buhay ta na, na napipiritan kita magpundo magsurat, kaya idtong mga nagrerebelde talaga an nakakapadagos magsurat. Writing therefore, ladies and gentlemen is an act of rebellion. In one way or another, we retreated from the real life and in the real world, because of some reasons, perhaps because it is not perfect, perhaps because what is real and true are painful so we, writers choose to make up a life and an imaginary world. We rebel from the real life and real world by writing a made up life and a made up world. We, writers lie so we can tell the truth.

An mga sinurat-surat mo kan aki ka pa, kun siring, manipistasyon nin sarong pagmawot na makagibo nin mga karakter, mga sitwasyon saka mga kinaban na iba sa totoong kinaban, ining manipistasyon na ini signos kan inaapod nyatong bokasyon panliteratura, literary vocation. Sabi ni Mario Llosa, “The source of this literary vocation is rebellion. Writing therefore is an indirect rejection, a criticism of life as it is lived, a rebel against life as it is, using the ability to invent different lives and different worlds. Only in pursuing this literary vocation will the writers feel complete, at peace with themselves, able to give the best of themselves without the nagging fear that they are wasting their lives”.  [Are we]?

Ini an katotoohan kaiyan, dai gabos nagpapadagos magsurat, an kadaklan natatagalpo, nagpupundo magsurat,  kun tano? Dai ko isi, Dai nakakabalyo, nakulong sa kahon saka dai aram na nakakulong sinda.  Dai gayod nabahog an asbo na yaon sa laog kan sadiri, nag-hunger strike gayod, inda sana kun arin an totoo. Personal na desisyon yan, giraray, bawal ang basagan ng trip.

Sabi ni Kristian Cordero, an parasurat kaipuhan pusuanon. Si mga pusuanon sana an nagpupuso na magpadagos magsurat. Sinda idtong nagbabahog kan saindang asbo na yaon sa laog ninda, si kadaklan kaya na tawo, sa kabuotan gayod, kun tano nagpundo. Minsan daing data man an pirming mabuot. An maboot kadaklan na beses, taslot. Kaipuhan an puso sa pagsurat, kaipuhan may puso an parasurat, Sabi ni Ma’am Jing Hidalgo kan UST, saro sa mga paborito kong CNF writers, “Good writing is cry from the heart”.

May panahon na na-adik ako sa rawitdawit kan pagkamuot. Kun boot magsut kan siring na klase nin rawitdawit, dai man yan problema, lalo na ta yaon kita sa probinsya na maggibsaw sana an puso, nagigin pararawitdawit na. Alagad, dipisil an magsurat nin rawitdawit kan pagkamuot, may babala pa ngani si Rainier Maria Rilke, na iwasan na an pagsurat nin rawitdawit kan pagkamuot. Universal experience kaya an pagkamuot, gabos nakakamati kaini, kaya baga kadakulon na an nagsurat kaini, puon ki Shakespeare hasta sa ngunian na mga pararawitdawit. Masakit kalaban si Shapespeare, mayo ka kaiyan ganahan, uwian na, tiyak may nanalo na.  Alagad, kun buot man giraray magsurat nin rawitdawit kan pagkamuot, idi magsurat, mayo man ako magigibo. Basta lang pagayunon tabi. Kaipuhan bako sana puro universality an atupagon, kaipo man an particularity. An magayon na rawitdawit kan pagkamuot kun siring, universality plus particularity. Bago dapat generic an speaker, malinaw dapat kun isay nagtataram, kun para-taho, dapat, an madangog na boses sa para-taho bakong middle class na voice, siring na, kun para-baduya, sa para-baduya na boses an gamiton.

Padangat

Ayos man lang sakuya

kun sa kurit mo

igwa ako nin

sarong buhok,

 duwang dungo,

tulong mata,

apat  na kiray

limang talinga,

anom ngipon,

pitong liog,

walong abaga,

siyam na kamot,

sampulong bitis

Basta baga may puso.

Sana, natatandaan mo na minsan sa buhay mo, pigkurit ka ni crush mo. Kan natapos nya an kurit, garo alien an pagkakurit nya saimo, pero sabi mo, magayon an kurit nya, ngani dai sya makulugan—iyan an totoong padangat. Ginigibo talaga kitang putikon kan pagkamuot (aram na).

As a writer teacher, I like rawness, no, I actually love it.  I love rawness. Gusto ko an hilaw na labas, raw but fresh. Ayaw ko sa aral masyado, kalkulado masyado, technical masyado, parang robot ang nagsulat. Ayaw ko sa mga robots dahil walang puso. Dapat kaya an pagsurat, ini-enjoy lang. Itong dai pirit, dai pinipirit, an prutas kun hinog sa pirit, maalsom, siring man sa pagsurat. An hinog sa puon, baanang hamis, baanang siram.

Nag-iyo ako sa imbitasyon na magtaram digdi sa CBSUA-Sipocot ta sawa na ako maki-ulay sa mga gurang.  Mampagal kaya makiulay sa mga gurang, mampagal kaya kaulay an mga gurang. Gusto ko maki-ulay sa mga aki, kaya ngani nagin titser ako. An mga aki, madaling kaulay, suno ko ta yaon an rawness na hinahanap ko, yaon sa mga aki an rawness, hilaw pa sinda, hilaw ka pa. An hilaw pa, an pwede pang isulit sa pugon, ta kun luto na, kun isasalang pa giraray sa kalayo, dakula an tyansa na matututong. Mapait an tutong, daing data, dai masiram.

Saro sa mga burabod kan metapora iyo an sadiring agi-agi. Sabi ni Rilke bumalik sa sadiri, saka haputon an sadiri kun baga magtitigok ini kun dai makasurat, kun totoong mawawaran ining hinangos, kun dai makasurat, magpadagos sa pagsurat. Kaipuhan kumportable an parasurat sa saiyang agi-agi, an agi-agi pano an mataong mga metapora, na iyo an metapora na pigbabahog ta sa asbo na yaon sa laog ta. Karawan an mga metapora na ini, kaipuhan an parasurat tatao magkawat. Kaipuhan matibay na parakawat an parasurat, lalo na an mga aking parasurat. Ta aki pa, pwede pa mapasala. Prebilihiyo kan aki na mapasala sya. Ayos man lang mapasala an aki, ta aki pa ngani sya. Pag naggurang na, makasusupog na pag mapasala pa man giraray, garo ka kaan mayong ginutangan.

Padangat

Tamsi na

an puro

pigkabitan

lata nin sardinas

an inot

tang telepono.

Pag nagtataram ka

nagdadangog ako.

Pagtataram ako

nagdadangog ka.

Ano an sinasabi kan rawitdawit? Ano an dai pigsasabi kan rawitdawit? Kapwa may pigsasabi saka may dai pigsasabi an gabos na rawitdawit. Both “the said” and “the unsaid” are important in writing. “The unsaid” is as important as “the said”. May beses pa ngani na an dai pigsabi, an dakol pigsasabi. Adik ako sa dai pigsasabi, sa kaontokan.

Hapot: Kun siring, ano na an isusurat?

Simbag: Isurat an daga kun sain nakatungtong an mga bitis.

(1) Simulan natin sa lupa kung saan tayo nakatapak. Dai na magparasurat manungod sa snow, unless nag-sno-snow sa Sipocot. Dai na magparasurat manungod sa mga boy next door na pinapantasyahan nindo o kan mga sexy baby girl na may kagayunan na nakakahuros briefs. (Hala baka sipaon na ako paluwas kan campus administrator nindo).

(2) Dai isaksak sa karakter mo kun ano iniisip mo, iba an ika, iba man an karakter mo, tibaad mahulog ka kaan sa poverty porn, itong rinuromansize an poverty. Baad parariho na kamo magtararam kan mga karakter mo, pangit an kakaluwasan kan panurat mo kaan. Tandaan, i-respeto ta an karakter na sinusurat ta, bako sana sindang caricature buhayon ta sinda. Let us turn them into lovable characters, unforgettable characters, memorable characters, likeable characters, those characters that are not flat, an karakter na believable, iyo itong round, dynamic, saka moving.

(3)Iwasan man an magin Casureco writer. Itong kun mayo nin kuryente mayo na. kun siring address the five senses, bakong puro an nahihiling sana an isurat. Isurat man an napaparong, an nadadangog, an nananamitan, saka an nakakaputan.  

(4) Sa magpaghimong pagsurat class ko, an inot kong assignment iyo na magturog (madalion ano)? An pangaturugan, arog sa metapora an sa hiling ko, sarong primera klaseng feed kan asbo na yaon sa laog kan parasurat. An Pangaturugan danaw nin metapora. Sabi ko, magturog sinda dangan dai paglingawan an tataramon kan pangaturugan ta an tataramon kang pangaturugan, an tataramon kan puso. An sabi ko sainda, gamiton an tataramon kan puso sa saindang panurat ta dai sinda mapapasala kaiyan.  

(5) kun siring dai problema an tataramon, dai issue kun anong tataramon an kaipuhan gamiton kan parasurat sa saiyang panurat. An tataramon sakayan sana, bakong paduman. Lalo pa na, sarong pangaturugan kan tataramon na magin syang rawitdawit, o usipon, o kanta o drama o pelikula o nobela.

An pastime o hobby kan asbo na yaon sa laog kan parasurat iyo an magbasa nin libro. Pag minabasa kaya nin libro an parasurat nagtataas an sadiri nyang taste. Mantang nagdadakol an saiyang nababasa nin libro, nagtataas man an saiyang panlasa sa kun ano an magayon na klase nin literature.

Dakol pa kuta na akong buot sabihon saimo, alagad limitado sana ako kan oras, kan panahon, harayuon an Calabanga sa Sipocot saka gutom na an asbo na yaon laog ko, mabahog muna ako, sa liwat na sana, Dyos lugod an magbalos.